Kształtowanie zainteresowań

Nie ulega wątpliwości, że warto i można kształtować zainteresowania. Trudniej określić, jak to robić, które czynniki oraz metody i formy oddziaływania są najbardziej skuteczne. Złożoność problemu wynika stąd, że na każdą jednostkę oddziałują w różnym stopniu odmienne czynniki. Zmieniają się’ one w zależności od wieku jednostki, jej aktywności, oddziaływania środowiska, rodziny, instytucji wychowawczych, organizacji dziecięcych i młodzieżowych oraz innych. Te czynniki można podzielić na dwie grupy: Do pierwszej należą: warunki domowe jednostki, w tym sytuacja mieszkaniowa (liczba pomieszczeń), sytuacja ekonomiczna, atmosfera życia rodzinnego, tradycje rodzinne, postawy krewnych oraz ich stosunek do zainteresowań, szczególnie zaś do tych, które wykazuje jednostka. Czynniki drugiej grupy obejmują środowisko podwórkowe dzieci i młodzieży, organizacje dziecięce i młodzieżowe, działalność instytucji kulturalno-oświatowych i wychowawczych, w tym domów kultury, pałaców dzieci i młodzieży, kół zainteresowań, zakładów pracy oraz przedszkoli, szkół itp.
Układ tych dwóch grup czynników oraz ich wpływ na kształtowanie zainteresowań dzieci i młodzieży w okresie ich rozwoju przedstawia wykres zamieszczony poniżej. Stopień oddziaływania poszczególnych grup czynników na jednostkę podany jest w procentach.
Zainteresowania stanowią wypadkową wpływu czynników pierwszej i drugiej grupy. Na wykresie symbolizuje je przekątna zakończona strzałką. Wykres pokazuje równomierny wzrost i kształtowanie się zainteresowań bez żadnych odchyleń od prostej. Oczywiście, ich rozwój nigdy nie przebiega tak idealnie. Zawsze występują, nawet przy tego samego rodzaju zainteresowaniach, pewne wahania, a w niektórych wypadkach może wystąpić przerwa w ich kształtowaniu.

Rola zainteresowań w życiu człowieka

Codzienne spostrzeżenia i obserwacje oraz wyniki badań, szczególnie z zakresu psychologii, nadają zainteresowaniom duże znaczenie. Odgrywają one znaczną rolę zarówno w życiu dorastających dzieci i młodzieży, jak i w życiu dorosłego człowieka. Należą do tych składników osobowości, które wpływają na wybór przyszłej pracy zawodowej. Zainteresowanie zaostrza w, określonym kierunku spostrzegawczość, ułatwia skupienie uwagi i myśli. Sprzyja rozwojowi umysłowemu i fizycznemu jednostki. Ułatwia uczenie się oraz poznawanie zjawisk i przedmiotów. Ucząc się z zainteresowaniem, łatwiej zrozumieć i zapamiętać przyswajany materiał. Badania psychologiczne i obserwacje pedagogiczne dzieci i młodzieży w przedszkolach, szkołach, kołach zainteresowań wskazują na to, że dzięki zainteresowaniom łatwiej, szybciej i sprawniej realizowane są ich własne cele i zamierzenia. Droga do celu staje się jak gdyby krótsza, łatwiejsza, a wynik pracy lepszy. Aktywne zainteresowanie pobudza człowieka do szukania takich form pracy i takich środków, które ułatwiają osiągnięcie celu. Dzięki temu wpływa dodatnio na rozwój różnych zdolności i uzdolnień. Zainteresowanie jest tym składnikiem osobowości człowieka, który łączy jednostki w zespoły. Stanowi ono jeden z podstawowych czynników zespołowego działania, uspołecznienia dzieci i młodzieży. Przykładem tego są wspólne zabawy, gry podwórkowe, praca w kołach zainteresowań i wspólne wycieczki.

Na trwałość zainteresowań, wskazuje stały udział tej jednostki w danej grupie

Niektóre osoby mogą wykazywać zainteresowania wąskie przez skoncentrowanie się na ściśle określonych treściach lub na wąskiej dziedzinie nauki i niedostrzeganie wartości innych treści. Najbardziej korzystna struktura zainteresowań to taka, w której występują zainteresowania dostatecznie szerokie i wielostronne, ale z wyraźną dominantą jednego z nich. Pozwala to na wzbogacenie osobowości danej jednostki i jej wszechstronny rozwój i sprzyja trwałości zainteresowań. Są one .wtedy głębsze i silniejsze, jednostka nimi żyje, Planuje cele i zadania .nie tylko na okres najbliższy, ale i na dalszy. Siła ,lub aktywność określającą trwałość zainteresowania wyraża się w pokonywaniu przeszkód, w stopniu realizacji celów, które stawią sobie dana jednostka, w odczuciu przyjemności. Na trwałość zainteresowań, wskazuje stały udział tej jednostki w danej grupie, np. w czasie przynależności do określonego zespołu, koła zainteresowań, biblioteki. Stanowi to również tzw. obiektywny czynnik oceny zainteresowań. Psychicznymi objawami zainteresowań są: zaangażowanie się w wykonywanie pracy, koncentracja sił i uwagi, dzielenie się informacjami z innymi itp. Przejawem zainteresowań jest np. znajomość nazw różnych samochodów, ich-budowy, pochodzenia, nazw firm produkcyjnych itp. Te sprawy interesują dzieci, począwszy od najmłodszych lat (okresu przedszkolnego). Jak podaje M. N. Katin, duży wpływ na rozwój zainteresowań ma również atrakcyjność i nowość zdobywanych informacji.

Zainteresowania techniczne można również podzielić biorąc pod uwagę rodzaje Umiejętności

Wymienione rodzaje zainteresowań różnią się również stopniem trudności zawartych w nich treści oraz wymaganiami w zakresie posługiwania się narzędziami i, przyborami podstawowymi dla określonej dziedziny techniki. To powoduje m. in, że jedne zainteresowania mogą kształtować się wcześniej od drugich. Zainteresowania techniczne można również podzielić biorąc pod uwagę rodzaje Umiejętności; z tego punktu widzenia rozróżniamy: zainteresowania kreślarskie, umiejętność wykonywania rysunków, w tym rysunków technicznych według określonych norm i zasad, zainteresowania monterskie montaż i demontaż konstrukcji -technicznych, maszyn i urządzeń; u dzieci i młodzieży przejawiają się te zainteresowania m. in. przy konserwacji roweru, motoroweru itp. zainteresowanie obsługą urządzeń, np. elektrycznych, mechanicznych (toczenie, spawanie, lutowanie). Skłonność do wykonywania określonych czynności prowadzi do ukształtowania się odpowiadających im zainteresowań. Świadczą o tym liczne przykłady, których dostarcza obserwacja działalności technicznej dzieci i młodzieży. Na przykład zamiłowanie do obsługiwania tokarki prowadzi do rozbudzenia zainteresowań mechaniką (zawód tokarza). Jak wykazuje praca pedagogiczna i życie codzienne, zainteresowania mogą być głębokie i płytkie, szerokie i wąskie, słabe i silne, ukształtowane lub nie ukształtowane. Zainteresowania nie ukształtowane występują u kogoś, kto interesuje się wszystkim, z czym się styka.

Cały okres rozwoju dziecka sprzyja kształtowaniu, się różnych zainteresowań

Wartość okresu manipulowania i spontanicznego działania polega na chęci działania, której nie trzeba wywoływać przy pomocy innych metod i środków. Dlatego wychowanie instytucjonalne (w przedszkolach i szkołach), środowiskowe (kluby, świetlice) i rodzinne powinno umiejętnie ją wykorzystać. Cały okres rozwoju dziecka sprzyja kształtowaniu, się różnych zainteresowań. Ze względu na motywy i potrzeby jednostki wyróżniamy zainteresowania bezpośrednie i pośrednie. Mówimy o zainteresowaniach pośrednich wówczas, gdy jednostka kieruje zainteresowania na dany przedmiot ze względów materialnych lub- innych ubocznych. Przyswaja odpowiednią wiedzę, poznaje ten przedmiot dlatego, aby otrzymać np. dobry stopień, nagrodę lub pochwałę. Natomiast, gdy w grę nie wchodzą czynniki uboczne, a jednostka pragnie- z własnej inicjatywy, „dla siebie” poznać przedmiot mówimy o zainteresowaniach bezpośrednich. Jedne i drugie mają określoną wartość. Dlatego też powinny być rozwijane i kształtowane przez rodziców, instytucje wychowawcze i organizacje młodzieżowe. Ze względu na rozwój różnych właściwości psychofizycznych jednostki wyróżniamy zainteresowania teoretyczne i praktyczne. Stopień zainteresowania się różnymi rodzajami treści na poszczególnych etapach rozwoju jednostki (w ontadgenezie) jest zależny nie tylko od jej rozwoju psychofizycznego, ale również i od warunków środowiska. Chodzi tu m. in. o dostęp do odpowiednich przedmiotów, książek i innych środków, które by ułatwiały kształtowanie zainteresowań. Ze względu na treść techniczną można podzielić zainteresowania dzieci i młodzieży na: ogólnotechniczne, obejmujące konstruowanie różnych przedmiotów:

  • modelarskie i szkutnicze,
  • elektrotechniczne i radiotechniczne,
  • laboratoryjno-techniczne (eksperymentalne).

Te ostatnie polegają na wykonywaniu różnych połączeń części konstrukcji, podzespołów, pomiaru wielkości elektrycznych itp. Są one wśród dzieci i młodzieży mało rozpowszechnione.

Rodzaje zainteresowań

Wraz z rozwojem nauki i techniki wzrasta liczba rodzajów zainteresowań. W literaturze psychologiczno-pedagogicznej spotykamy ich podział ze względu na ich treść oraz funkcje psychofizyczne, pojawiające się w miarę rozwoju jednostki. Zainteresowaniem ze względu na treść jest np. zainteresowanie elektroniką lub mechaniką. Ze względu na funkcję psychofizyczne wyróżniamy np. zainteresowania działalnością manualną, które polegają na wykonywaniu określonych czynności (toczenie, piłowanie itp.). Literatura naukowa wyróżnia zainteresowania najczęściej ze względu na treść.3 Wynika to stąd, że uznaje się je za jeden z czynników określających przydatność jednostki do przyszłego zawodu. Nie jest najważniejsze, czy kształtuje zainteresowania szkoła, czy inna instytucja. Istotne jest natomiast, czy są one jednorodne, czy też różnorodne, czy dotyczą mody, pracy społecznej, techniki, sztuki, czy nauki. Wartość wymienionych przykładowo zainteresowań jest różna i zależy od przyjętego kryterium ich oceny. Ze społecznego punktu widzenia najcenniejsze są te zainteresowania, które odpowiadają potrzebom społeczeństwa oraz te, które wywierają
pozytywny wpływ na kształtowanie się pożądanych cech osobowości jednostki. Zainteresowania ulegają modyfikacji wraz z rozwojem jednostki i są. charakterystyczne dla. danego okresu jej życia. U dzieci zainteresowania wyrażają się w ich wytworach i zabawach. Na przykład u dzieci przedszkolnych można je- określić obserwując ich działalność manipulacyjną (lepienie, rysowanie), a także wybór przez nie- zabawek.
Także dzieci starsze, w wieku od 9 do 13 lat, wyrażają swoje zainteresowania przez dobór przedmiotów do konstruowania i samodzielność myślenia przy ich wykonywaniu. Wskaźnikiem zainteresowań są również przedmioty, które dzieci pragną otrzymać, zakupić, kolekcjonować. Często wśród rówieśników opowiadają o nich, opisują je, demonstrują ich działanie.

Pojęcie zainteresowań

Zainteresowania, jako jedna z podstawowych cech osobowości człowieka, coraz częściej stają się przedmiotem badań naukowych. Szczególnie osiągnięcia w tej dziedzinie ma współczesna psychologia, korzystająca z badań z zakresu pedagogiki i socjologii. Słowo „zainteresowanie” jest różnorodnie rozumiane zarówno w życiu codziennym, jak i w pracach naukowych. Jedni stosują je dla określenia chwilowego skupienia uwagi na jakimś przedmiocie lub zjawisku. Inni natomiast, mówiąc o „zainteresowaniu”, mają na myśli pewien stosunek emocjonalny do przedmiotu, zjawiska lub osób, który trwa nie tylko w chwili spostrzegania, ale również wówczas, gdy to spostrzeganie nie zachodzi. Mówimy wówczas o różnym stopniu zainteresowania. Zainteresowania mogą być płytkie, powierzchowne, wąskie, nietrwałe lub rozległe, głębokie (dokładne poznanie) i trwałe. Różnorodność definicji i określeń zainteresowań zawartych w literaturze psychologiczno-pedagogicznej, wskazuje na ich skomplikowaną strukturę, na różnorodność czynników mających wpływ na ich kształtowanie. Należy przyjąć, że zainteresowanie jest czynnikiem dynamicznym, kierującym działanie jednostki ku określonym przedmiotom lub zjawiskom, w celu pogłębienia wiedzy o nich. Wyzwala ono i zaspokaja motywy i potrzeby działania. Mieć określone zainteresowania to znaczy /mieć taką cechę osobowości, która umożliwia aktywne poznanie przedmiotu i twórcze jego przeobrażenie. Z zainteresowania wynika „ciekawość” poznania świata.
Ciekawość to skłonność do poznawania, obserwowania, badania, zdobywania wiadomości o przedmiotach i zjawiskach. Poznanie to odbywa się przez manipulowanie przedmiotami, wykonywanie tych przedmiotów lub ich modeli, nabywanie pewnych umiejętności; wynikiem tego jest zamiłowanie do określonego typu czynności. Zamiłowanie jest jednocześnie czynnikiem rozwoju zainteresowań.

Potrzeba samo urzeczywistnienia

Charakteryzuje się tym, że jednostka dąży do zajmowania się czynnościami, na których wykonywanie pozwalają jej posiadane skłonności, zainteresowania, uzdolnienia i zdolności. Odczucie tej potrzeby umożliwia jednostce pewną samodzielność wyboru decyzji, np. w odniesieniu do rodzaju działalności technicznej, która zaspokoi pragnienie realizacji konkretnego zadania. Wiąże się z tym również praca w zespołach, która sprzyja zaspokajaniu potrzeby przynależności i przyjaźni. Wykonywanie ustalonej pracy w zespole powoduje nawiązanie bliższych stosunków z rówieśnikami. To staje się z kolei przyczyną przeżywania wspólnych osiągnięć w przyjaźni i wzajemnym szacunku dla innych. Niezaspokajanie tej potrzeby wywiera ujemny wpływ na wyniki pracy. Potrzeby są motywami działania jednostki. Motyw to stan organizmu pobudzający do działania w celu zaspokojenia potrzeby, np. potrzeba posiadania przez dziecko latawca do zabawy stanowi motyw działania zmierzającego do jej zaspokojenia. Potrzeby zmieniają się w zależności od treści stanu psychofizycznego jednostki, od jej środowiska i aspiracji. Można powiedzieć, że każda jednostka jest w pewnym stopniu twórcą własnych potrzeb i motywów. Kształtują się one w toku jej życia, w wyniku jej aktywności. Zainteresowanie jest cechą osobowości bezpośrednio zależną od potrzeb i motywów działania, dlatego też jego rozwój zależy od stopnia ich zaspokojenia.

Zainteresowania a działalność człowieka

Działalność człowieka, obejmująca zabawę, naukę i pracę, może być zaplanowana, czyli zamierzona, lub przypadkowa. Zaplanowana charakteryzuje się tym, że zakres czynności i ich przebieg jest przewidziany. Dotyczy to również rezultatu, wyniku pracy. Natomiast w działalności przypadkowej zjawisko to nie zachodzi. Brak tutaj wcześniej ustalonego układu czynności, przewidzianego ich celu, treści itp. Dlatego wynik działalności przypadkowej różni się od rezultatu pracy zaplanowanej na korzyść tej ostatniej. Szczególnie zaś mocno zależą od wcześniejszego zaplanowania, przygotowania (m. in. materiałów i narzędzi pracy) wyniki pracy technicznej. Każda działalność, w tym również i techniczna, zależy także od potrzeb i motywów jednostki. Przez potrzebę rozumie się stan napięcia, który pobudza organizm do działania. Jej znaczenie polega na tym, że aktualnie odczuwana potrzeba wpływa bezpośrednio na wybór działania. Wyróżniamy potrzeby podstawowe i pochodne. Dla kształtowania zainteresowań dzieci i młodzieży szczególne znaczę-^ nie mają następujące rodzaje potrzeb:

  • potrzeba uznania,
  • potrzeba wiedzy i zrozumienia,
  • potrzeba samo urzeczywistnienia,
  • potrzeba przynależności i przyjaźni.
  • Potrzeba uznania prowadzi do takiej aktywności, która przynosi jednostce uznanie wyrażone przez inne osoby. Jest to pragnienie, by uzyskać uznanie za wysiłek, jaki się wkłada w osiągnięcie celu.

Zaspokajanie tej potrzeby daje poczucie własnej wartości i pożyteczności. Ma to bardzo duże znaczenie dla rozbudzania zainteresowań, ich, podtrzymywania oraz wywoływania nowych. Wiąże się z nią inny rodzaj potrzeby, a mianowicie potrzeba wiedzy i zrozumienia, wynikająca z samej atrakcyjności rzeczy nie znanych, nie wyjaśnionych. Również Ona odgrywa ważną rolę w kształtowaniu zainteresowań.

Człowiek w świecie współczesnej techniki

Wiek dwudziesty, to okres wielkich osiągnięć w dziedzinie techniki. Człowiek spotyka się z nią na każdym kroku: w domu, w szkole, w zakładzie pracy. Czyta o niej w prasie i książkach. Poznaje jej tajniki za pośrednictwem radia i telewizji. Działalność techniczna człowieka kształtowała się przez wiele wieków. R. Sosiński podaje, że „technika jako’sztuka tworzenia nowych wartości dla potrzeb życia jest tak stara jak rodzaj ludzki. Nie rozpoczyna się ona od wynalazku maszyny parowej lub bardziej wyspecjalizowanych narzędzi przyszła ona na świat z ludźmi. Pierwszym technikiem był pierwszy człowiek. W miarę jak człowiek się rozwijał, rosły jego potrzeby, rosła technika”. Myśl zawarta w cytacie określa jednoznacznie, że technika, jej rozwój, kierunek uzależnione są od człowieka, on jest ich twórcą. Motorem rozwoju są także nowe potrzeby, nowe warunki i zadania, jakim musi sprostać jednostka. Realizacja tych zadań wymaga kształtowania nowych cech osobowości, nowych postaw, rozwoju dotąd nie znanych rodzajów zainteresowań, uzdolnień i zdolności. Dzieci i młodzież muszą nabyć takie cechy osobowości i osiągnąć taki stopień rozwoju funkcji psychicznych, który by im pozwolił nie tylko poznawać współczesną rzeczywistość, ale również ją zmieniać, tworzyć nową. Poznania problemów współczesnej techniki wymaga się od szerokiego kręgu ludzi. Stan taki spowodowany jest wzrostem mechanizacji i automatyzacji produkcji przemysłowej i rolnej, praktycznym wykorzystywaniem cybernetyki, elektroniki, energii atomowej w różnych dziedzinach wiedzy. Powstają nowe technologie i konstrukcje techniczne, wzrasta produkcja, maszyn i urządzeń codziennego użytku. Wiele z nich wykorzystuje się w gospodarstwie domowym.